Dòng đầu tư tài chính và vấn đề cân đối quỹ bảo hiểm hưu hiện nay

Tác giả: TS. Nguyễn Hoàng Giang -  ĐH Lao động Xã hội (CS2)
Dong dau tu copyCơ chế tài chính của một chương trình bảo hiểm là phương thức bảo đảm cân đối tài chính giữa các khoản thu và các khoản chi của chương trình đó. Nói cách khác, mỗi cơ chế tài chính thể hiện một phương pháp xác định mức đóng góp sao cho đảm bảo chi trả các trợ cấp bảo hiểm khi đến hạn theo nguyên tắc cân đối thu chi.

1.     Về cơ chế tài chính cho bảo hiểm hưu

Cơ chế tài chính áp dụng cho chương trình bảo hiểm hưu cụ thể của một nước thường được qui định trong luật. Các qui định này sẽ đảm bảo sao cho việc áp dụng cơ chế tài chính vừa đủ tính năng động nhưng lại vừa có cơ sở chắc chắn. Có nhiều cơ chế tài chính cho một chương trình bảo hiểm, đối với bảo hiểm hưu có đặc điểm là dài hạn, bài viết này giới thiệu 2 cơ chế tài chính phổ biến dưới đây:

Cơ chế tài chính PAYG

Cơ chế tài chính PAYG (pay as yo go) đã được áp dụng cho bảo hiểm hưu dài hạn ở khá nhiều nước trên thế giới, kể cả những nước công nghiệp phát triển và những nước đang phát triển. Thường gặp nhất là trong các chương trình trợ cấp hưu BHXH của nhà nước. Về nguyên tắc, PAYG là cơ chế tài chính thu đến đâu chi đến đấy (còn gọi là chi theo mức thu) hoặc thu theo nhu cầu chi (còn gọi là thu theo mức chi). Trong chương trình bảo hiểm hưu áp dụng cơ chế PAYG, các khoản đóng góp của những người hiện tại đang tham gia bảo hiểm sẽ được sử dụng  để chi trả trợ cấp cho những người đang được hưởng hiện tại. Rõ ràng là với cách cân đối tài chính như thế, cơ chế tài chính này không thực hiện đầu tư tích luỹ để tài trợ cho các khoản chi trợ cấp. Vì vậy, cơ chế tài chính PAYG còn được gọi là cơ chế tài chính không có đầu tư hay cơ chế tài chính không có tài trợ.

Cơ chế tài chính có đầu tư

Trong cơ chế tài chính có đầu tư, các khoản đóng góp của người tham gia bảo hiểm được tích luỹ lại và đầu tư theo nhiều cách: gửi Ngân hàng, mua trái phiếu, cổ phiếu, kinh doanh bất động sản… để thu lãi. Sau đó, khoản tiền đã đóng góp tích lũy được cùng với phần thu nhập từ đầu tư được phân bổ lại cho người thụ hưởng khi họ đáp ứng đủ điều kiện qui định. Cơ chế tài chính này thực hiện cân đối tổng nguồn thu vào quĩ và tổng số chi ra từ quĩ trong một thời hạn dài.

Cơ chế tài chính có đầu tư có khá nhiều ưu điểm. Thứ nhất, mối quan hệ giữa mức đóng và mức trợ cấp được thể hiện một cách rõ ràng, chặt chẽ. Một người có thể nhận trợ cấp hưu để thay thế cho thu nhập khi còn đang làm việc dựa vào sự đóng góp của chính họ trước đây chứ không phụ thuộc sự đóng góp của những người đang tham gia bảo hiểm hiện tại như trong hệ thống PAYG. Thứ hai, bằng cách đầu tư đầy đủ hoặc ít nhất một phần, quĩ bảo hiểm luôn có thể đảm bảo khả năng chi trả cho các trách nhiệm trong dài hạn, tránh được các áp lực tài chính có thể có do mức chi trợ cấp hưu tăng lên theo thời gian phát triển của chương trình. Ngoài ra, cơ chế tài chính có đầu tư áp dụng cho chương trình bảo hiểm hưu còn góp phần tạo điều kiện để thúc đẩy thị trường tài chính phát triển cũng như có thể làm tăng tỷ lệ lãi suất tiết kiệm.

Việt Nam hiện đang áp dụng cơ chế tài chính PAYG. Trong chương trình bảo hiểm hưu áp dụng cơ chế PAYG, các khoản đóng góp của những người hiện tại đang tham gia bảo hiểm sẽ được sử dụng để chi trả trợ cấp cho những người đang được hưởng hiện tại. Với cách cân đối tài chính như thế, cơ chế tài chính này không thực hiện đầu tư tích luỹ để tài trợ cho các khoản chi trợ cấp thì khả năng sẽ bị “vỡ quỹ BHXH” ở Việt Nam là lớn. Theo báo cáo tổng kết đánh giá thi hành Luật Bảo hiểm xã hội của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, tốc độ tăng bình quân của người tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) trong giai đoạn từ năm 2007-2012 là trên 5%/năm, trong khi đó tốc độ tăng của người hưởng lương hưu từ quỹ BHXH là gần 16%.

Từ số liệu trên cũng như đòi hỏi cấp bách đang đặt ra hiện nay trong quá trình quản lý quỹ bảo hiểm là: “làm sao để không bị vỡ quỹ lương hưu mà vẫn vận hành một cách thực sự có hiệu quả?” Đó là một bài toán khó cần được giải quyết dựa trên những tiếp cận, khảo sát thực tế.

2.     Giải quyết bài toán tài chính mô phỏng với yêu cầu bù đắp để đảm bảo yêu cầu cân đối quỹ bảo hiểm hưu.

Với ý tưởng bài toán tính quỹ bảo hiểm hưu là bài toán đầu tư, giả sử một người lao động sẽ tích lũy (tham gia đóng BHXH), trong một số năm nhất định, được một khoản tiền, và đến một thời điểm nào đó (ví dụ như khi nghỉ hưu) sẽ dùng số tiền này để duy trì cuộc sống (lương hưu). Với giả định người lao động là 1 công chức loại A1, sẽ được lựa chọn để phân tích đại diện.

Công chức A1 trên,  có thể có 2 lựa chọn:  Hoặc là gửi tiền tiết kiệm hàng năm với lãi suất giả định là 7%/năm và dùng tiền đó để tự chi trả lương hưu cho mình cho đến khi hết số tiền tích lũy (lãi suất tiền gửi ngân hàng không thay đổi); Hoặc là tham gia BHXH theo qui định của luật BHXH hiện hành và hưởng lương hưu cho đến khi chết.

Vấn đề đặt ra là “Nếu gởi tiết kiệm thì đến tuổi nào người lao động sẽ không còn tiếp cận được đến dòng tiền tiết kiệm nữa – hay ngược lại, khi đó dòng tiền tiết kiệm sẽ lớn hơn tổng số tiền người lao động nhận được từ tiền lương hưu?”

Căn cứ vào một số giả định tính toán, thu thập dữ liệu có thể rút ra một số nhận định như sau:

Tổng số tiền thu tích lũy đến trước khi nghỉ hưu chỉ có thể chi trả tiền lương hưu cho 17 năm đối với Nam giới và 13 năm đối với Nữ giới. Có nghĩa là nếu gửi tiết kiệm khi Nam giới 72 tuổi và Nữ giới 64 tuổi thì dòng tiền tiết kiệm sẽ hết. Nếu tham gia bảo hiểm xã hội thì số tiền đóng BHXH của người lao động  sẽ nhỏ hơn tổng số tiền họ nhận được từ BHXH. Tức là trong những năm sau đó tiền lương hưu của người đóng BHXH sẽ do quỹ BHXH sẽ bù từ những người đang đóng BHXH.

Vào năm cuối khi Nam giới đạt 77 tuổi và Nữ giới đạt 78 tuổi chênh lệch dòng thu-chi đối với Nam giới là 1.089,749 triệu đồng và đối với Nữ giới là 3.788,818 triệu đồng tức là nếu tham gia BHXH quỹ bảo hiểm phải bù cho Nam giới 6 năm với số tiền là 1.089,749 triệu đồng và bù cho Nữ giới 15 năm với số tiền là 3.788,818 triệu đồng.

Cân đối quỹ bảo hiểm hưu là một vấn đề rất phức tạp, do chịu tác động nhiều nhân tố. Do đó, để đưa ra hướng giải quyết, phương pháp tháo giỡ cho việc cân đối quỹ bảo hiểm hưu và làm cho hiệu quả hoạt động của quỹ ngày càng gia tăng còn cần phải xem lại và có những sửa đổi, bổ sung , cải cách đối với một số quy định từ phương thức đóng bảo hiểm xã hội đến việc xem xét độ tuổi nghỉ hưu như hiện nay. Và quan trọng hơn hết là sẽ còn cần thêm nhiều công trình nghiên cứu, tìm hiểu thực tế thêm ở lĩnh vực này

__________________

Tài liệu tham khảo

     1. Nguyễn Thị Lan Hương (2014), “Mô phỏng lợi ích của tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc so với gửi tiết kiệm ngân hàng”, Viện khoa học Lao động và Xã hội.
2. ILO, 1997, Social Security Financing, ISBN 92-2-110736-1
3. Bùi Cẩm Hường (2013) “Nỗ lực cải cách hệ thống hưu trí Việt Nam, bảo hiểm hưu trí tự nguyện và bảo hiểm hưu trí bổ sung”, tạp chí Tài chính –Bảo hiểm(03/2013).
4. “Giải bài toán mất cân đối quỹ bảo hiểm xã hội”, the Saigontime, Thanh Thương (05/2014)
Chú thích ảnh:
LH: Bảng tính (giả sử) dòng tiền tích luỹ tích kiệm và dòng lương hưu qua các năm

Gửi phản hồi

Tin tức khác