Thổ cẩm người Thái

Tác giả: Miên Thảo (tổng hợp)
Người ta từng biết đến vẻ đẹp của nhà sàn đồng bào Thái, trang phục của phụ nữ Thái, điệu xòe Thái…, và cũng không thể không trầm trồ trước vẻ đẹp của hoa văn, họa tiết trên những mảnh vải tuyệt vời của bà con. Một người phụ nữ Thái giỏi dệt vải có thể tạo ra hơn 30 hoa văn, họa tiết lung linh sống động. Có một câu dân ca nói về sự khéo tay của phụ nữ Thái như sau: “Úp bàn tay thành hình muôn sắc/Ngửa bàn tay thành hoa muôn màu”…
Thổ cẩm của người Thái vùng Tây Bắc thường sử dụng các màu trắng, đỏ, vàng, xanh lá cây, tím. Sự kết hợp của những sắc màu đó trên một vuông vải tạo ấn tượng mạnh. Đáng chú ý, họa tiết thường đối xứng với nhau, phản ánh triết lý âm dương, sự đối xứng hài hòa trời đất cùng vạn vật.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, họa tiết trên thổ cẩm của đồng bào Thái thường lấy thiên nhiên làm hình mẫu, cho nên người ta nói rằng những vuông thổ cẩm ấy là cảnh sắc thiên nhiên thu nhỏ. Trên tấm thổ cẩm, người ta cách điệu những gì thường thấy, gắn bó với cuộc sống sinh hoạt hàng ngày. Có thể là những hình thoi như quả trám chạy viền, những cánh hoa ban cách điệu; đôi khi mô tả một dòng suối khi yên ả, khi tung bọt trắng xóa. Cây guột hoặc những lá cây, búp cây  bên cạnh nhà, một chùm hoa buông dài… cũng trở nên sống động trên vuông vải nhờ vào bàn tay khéo léo, trí tưởng tượng phong phú và một tư duy mỹ thuật đặc sắc. Thiên nhiên hiện lên trong từng đường kim mũi chỉ thể hiện hát khao tình yêu cuộc sống mong ước thanh bình, khát khao cuộc sống thuận hòa theo quy luật  muôn đời- đó thực sự là những trầm tích văn hóa trải hàng ngàn năm lắng đọng vô cùng đáng quý.
Trên một vuông vải của người Thái, thế giới động vật cũng được phản ánh đa dạng. Người ta dệt nên hình ảnh những chú khỉ tinh nghịch, hay một con rái cá. Còn ở những tấm chăn, các chị, các mẹ thường thêu hình con thuồng luồng tượng trưng cho sự chung thủy, đức bao dung của người phụ nữ.
Do phân bổ nhiều nơi ở vùng núi cao phía Bắc, nên các cộng đồng người Thái ở các địa phương khác nhau cũng có cách dệt vải, tạo hoa văn, họa tiết khác nhau, tuy rằng vẫn trên một nền thẩm mỹ chung. Ví dụ, thổ cẩm của người Thái vùng Mường Lò (Văn Chấn, Yên Bái) có màu thẫm do sử dụng nhiều gam màu trầm như hướng tới sự suy tư, trăn trở của chiều sâu tâm lý, còn thổ cẩm của người Thái Mộc Châu (Sơn La) lại rực rỡ, bay bổng với những ước mơ, khát vọng. Tuy thế, nhìn vào cả hai loại thổ cẩm đó, người ta vẫn nhận ra nét đặc trưng không trộn lẫn của nền tảng văn hóa Thái.
Các em gái Thái được chị, mẹ, bà dạy cho cách thêu thùa từ nhỏ. Với phụ nữ Thái, thêu thùa, dệt cửi được coi như một giá trị. Vào bản nào của người Thái cũng thấy nhiều khung cửi đặt ngay dưới mái hiên nhà hoặc cửa sổ trên nhà sàn. Cả bản lách cách tiếng thoi. Riêng với chiếc khăn Piêu, đó là đỉnh cao nghệ thuật, kĩ thuật thêu của người Thái. Người ta gọi đó là kĩ thuật thêu ngược: thêu ở mặt trái nhưng hoa văn lại hiện lên ở mặt phải.
Khi tới những bản làng người Thái, bao giờ người ta cũng bắt gặp những khung dệt. Với phụ nữ Thái, dệt vải, thêu thùa được coi như một giá trị. Ngay từ nhỏ, các em gái Thái đã được chị, được mẹ, được bà dạy cho cách dệt vải, tập những mũi thêu đầu tiên. Nhà nào cũng có khung dệt và khung dệt thường đặt ngay dưới hiên nhà hoặc gần ở cửa sổ của ngôi nhà sàn. Theo truyền thống, khi về nhà chồng, cô dâu mới phải tặng cha mẹ chồng một bộ chăn đệm, một chiếc khăn Piêu tặng mẹ chồng. Quà tặng này phải do chính tay cô gái đó làm nên.
Khung cửi trong ngôi nhà sàn người Thái (Sơn La)
Có dịp tới bản Thèn Luông (huyện Yên Châu, Sơn La) du khách sẽ không khỏi ngạc nhiên trước những chồng chăn đệm sặc sỡ với rất nhiều hoa văn, họa tiết. Tinh ý, người ta còn nhận ra được sản phẩm đó do người ở độ tuổi nào làm. Ví dụ, như sản phẩm của một cô gái thì thường có gam màu sáng, còn phụ nữ lớn tuổi thì lại chọn gam màu trầm, đường nét thêu cũng cứng áp hơn. Người ta có thể dệt chặt, lỏng khác nhau (do tính chất thủ công), nhưng bao giờ sản phẩm cũng rất bền, có thể dùng đến lúc sờn đường thêu và hỏng vải nhưng các đường nét hoa văn vẫn còn đẹp.
 Se sợi theo cách truyền thống ở bản Cáp Na 1, xã Tà Hừa, huyện Than Uyên
(Lai Châu)
Hoa văn, họa tiết xuất hiện trên rất nhiều sản phẩm của đồng bào Thái. Từ chiếc chăn, chiếc gối, trên áo, chân váy, những tấm rèm che… cho đến chiếc khăn. Hoa văn nhiều và đẹp đến độ đồng bào tự hào cho rằng đến chim muông cũng phải ngắm nhìn.
Để có một tấm thổ cẩm theo cách truyền thống, bao giờ người ta cũng tự chuẩn bị nguyên liệu, tự dệt, nhuộm màu, nhuộm chỉ và tất nhiên là tự tạo ra hoa văn, họa tiết, tự thêu. Đó là những sản phẩm hết sức công phu, được hình thành từ sự tỉ mỉ, khéo léo kéo dài từ tháng này sang tháng khác. Tuy nhiên, tới nay cuộc sống biến đổi, các sản phẩm thủ công dần thay thế bằng hàng hóa công nghiệp, nên phần nào đã làm giảm giá trị của thổ cẩm nói chung. Nhưng, cũng chính vì thế việc có được một tấm thổ cẩm Thái thủ công hoàn toàn đối với bất cứ ai cũng là điều hết sức thú vị.
Có tới hơn 30 loại hoa văn, họa tiết được thể hiện sống động trên thổ cẩm và phù hợp với các loại sản phẩm khác nhau. Chân váy thường được thêu cảnh chim muông, cỏ cây, hoa, lá… khiến cho những bước đi tạo nên lượn sóng rất đẹp mắt. Màu sắc trong hoa văn có thể đậm, có thể tươi sáng tùy theo từng vùng, nhưng có điểm chung trên nền những hình vẽ truyền thống của người Thái rất dễ nhận ra.
Một trong những kỉ vật được ưa thích nhất chính là chiếc khăn Piêu. Hoa văn, họa tiết trên tấm khăn Piêu là một tổng thể phức tạp với màu sắc đa dạng, sinh động,  hài hòa. Người ta thêu ở mặt trái nhưng hoa văn lại hiện ra ở mặt phải, kĩ thuật thêu khá phức tạp. Người ta nói rằng, mỗi chiếc khăn Piêu là một câu chuyện nói lên tâm tư, tính cách của mỗi người phụ nữ Thái. Khăn Piêu dù khá nhiều, nhưng lại do một người làm ra nên ít nhiều có tính độc bản, rất quý.

Gửi phản hồi

Nguồn bài viết: Báo Đại Đoàn Kết

Tin tức khác